Việc xác định vay ngân hàng có phải giao dịch liên kết không là vấn đề gây nhiều tranh cãi trong thực tế quản trị tài chính doanh nghiệp, trực tiếp ảnh hưởng đến nghĩa vụ thuế và việc lập hồ sơ xác định giá. Để có cái nhìn thấu đáo về vấn đề này dưới góc độ pháp lý, chúng ta sẽ cùng phân tích cặn kẽ cùng Công ty kế toán ACC.

1. Bản chất pháp lý của giao dịch vay vốn trong quy định thuế

Trong quản lý thuế, không phải mọi khoản vay đều được coi là giao dịch liên kết, mà chỉ những khoản vay giữa các bên có mối quan hệ đặc biệt mới nằm trong tầm kiểm soát của cơ quan chức năng.

Theo quy định tại Nghị định 132/2020/NĐ-CP, một giao dịch chỉ được coi là giao dịch liên kết khi các bên tham gia có mối quan hệ liên kết và phát sinh giao dịch trong kỳ. Đối với hoạt động vay vốn, giao dịch này được xác định là giao dịch liên kết khi bên cho vay và bên đi vay có mối quan hệ sở hữu hoặc quyền điều hành theo quy định của pháp luật.

Căn cứ theo Luật Các tổ chức tín dụng 2024, mối quan hệ giữa ngân hàng và doanh nghiệp thường được coi là quan hệ giữa tổ chức tín dụng và khách hàng, dựa trên các hợp đồng vay thương mại. Do đó, nếu ngân hàng không nắm giữ cổ phần chi phối hoặc không có quyền điều hành đối với doanh nghiệp theo các tiêu chí thì đây đơn thuần là giao dịch vay vốn thương mại độc lập, không thuộc phạm vi điều chỉnh của quy định về giá chuyển nhượng.

2. Vay ngân hàng có phải giao dịch liên kết không theo quy định?

Mặc dù thông thường vay ngân hàng không phải là giao dịch liên kết, nhưng có những trường hợp đặc biệt mà mối quan hệ giữa ngân hàng và doanh nghiệp bị biến tướng thành quan hệ liên kết pháp lý.

Nếu một ngân hàng nắm giữ trực tiếp hoặc gián tiếp từ 25% vốn góp trở lên của doanh nghiệp, hoặc có quyền chỉ định nhân sự cấp cao vào ban điều hành, thì lúc này quan hệ vay vốn giữa hai bên đã chuyển thành quan hệ giữa các bên liên kết. Doanh nghiệp cần rà soát lại cơ cấu cổ đông của mình để xem liệu ngân hàng cho vay có nằm trong danh sách các bên liên quan hay không, từ đó xác định nghĩa vụ kê khai.

Nếu doanh nghiệp vay vốn từ một ngân hàng mà tại đó có sự tham gia của các cá nhân có quan hệ gia đình (vợ, chồng, con cái) nắm quyền điều hành doanh nghiệp, thì khoản vay này có thể được cơ quan thuế xếp vào nhóm giao dịch liên kết.

Cần đặc biệt chú ý đến các khoản vay có bảo lãnh hoặc các hình thức hỗ trợ tài chính đặc biệt mà ngân hàng dành riêng cho doanh nghiệp do mối quan hệ cá nhân chi phối, vì đây là những dấu hiệu mà cơ quan thuế thường tập trung thanh tra để chống lại hành vi chuyển giá.

Xem thêm: Cách xác định giá giao dịch liên kết chi tiết

3. Quy trình rà soát và phân loại giao dịch vay vốn cho doanh nghiệp

Để đảm bảo tuân thủ, kế toán doanh nghiệp cần thiết lập một quy trình kiểm tra định kỳ đối với các hợp đồng vay vốn để phân loại rõ ràng đâu là giao dịch độc lập và đâu là giao dịch cần kê khai.

Bước 1: Lập danh mục toàn bộ các khoản vay.

Doanh nghiệp cần tập hợp tất cả hợp đồng vay từ các ngân hàng, tổ chức tín dụng và cá nhân. Mỗi khoản vay cần được ghi chú rõ ràng về lãi suất, thời hạn và mối quan hệ với bên cho vay. Việc này giúp doanh nghiệp có cái nhìn tổng quát về cấu trúc nợ và nhận diện ngay những khoản vay tiềm ẩn rủi ro liên kết ngay từ khâu đầu vào của sổ sách kế toán.

Bước 2: Đối chiếu với danh sách các bên liên kết.

Kế toán tiến hành đối chiếu thông tin chủ sở hữu của ngân hàng và các bên cho vay với các tiêu chí liên kết. Cần đặc biệt chú ý đến các ngân hàng có vốn góp của tập đoàn mẹ hoặc các ngân hàng có liên quan trực tiếp đến cá nhân người điều hành doanh nghiệp. Bước này quyết định việc khoản vay đó có phải kê khai phụ lục giao dịch liên kết trong tờ khai quyết toán thuế TNDN hằng năm hay không.

Bước 3: Lưu trữ hồ sơ minh chứng độc lập.

Đối với các khoản vay từ ngân hàng thương mại thông thường, doanh nghiệp cần lưu trữ bản sao hợp đồng vay và các chứng từ giao dịch làm minh chứng cho việc đây là giao dịch độc lập. Khi cơ quan thuế thực hiện kiểm tra, việc trình bày được hợp đồng vay theo lãi suất thị trường của các ngân hàng thương mại sẽ là minh chứng mạnh mẽ nhất để loại trừ khả năng doanh nghiệp bị xếp vào diện cần lập hồ sơ xác định giá giao dịch liên kết.

Xem thêm: Hướng dẫn kê khai phụ lục giao dịch liên kết đúng quy định

4. Những rủi ro nếu hiểu sai về quy định vay vốn và liên kết

Việc chủ quan trong việc phân loại giao dịch vay vốn có thể gây ra những hậu quả về thuế mà doanh nghiệp không lường trước được.

Sai lầm đầu tiên là doanh nghiệp mặc định mọi khoản vay ngân hàng đều là độc lập, dẫn đến việc bỏ sót nghĩa vụ kê khai đối với những khoản vay từ ngân hàng có liên quan. Sai lầm thứ hai là việc áp dụng lãi suất vay từ ngân hàng liên kết quá cao hoặc quá thấp so với lãi suất thị trường mà không có căn cứ giải trình.

Khi cơ quan thuế bác bỏ mức lãi suất này, doanh nghiệp sẽ bị ấn định lại chi phí lãi vay và phải chịu truy thu thuế TNDN. Sai lầm cuối cùng là việc không thực hiện thủ tục kê khai đối với các khoản vay từ bên liên kết nhưng lại ghi nhận chi phí lãi vay vào chi phí hợp lý. Hành vi này dễ bị coi là cố tình che giấu giao dịch liên kết, gây ra rủi ro bị phạt nặng về hành vi khai sai thuế theo Luật Quản lý thuế 2019.

5. Câu hỏi thường gặp về quan hệ vay vốn và giao dịch liên kết

Nếu tôi vay từ ngân hàng thương mại hoàn toàn độc lập thì có cần báo cáo không?

 Nếu doanh nghiệp và ngân hàng không có mối quan hệ sở hữu hoặc quyền điều hành lẫn nhau, khoản vay này là giao dịch độc lập và hoàn toàn không nằm trong phạm vi cần kê khai theo quy định về giao dịch liên kết. Bạn không cần phải lập phụ lục cho khoản vay này.

Các khoản vay từ công ty mẹ có bị khống chế lãi vay không?

Có, các khoản vay từ công ty mẹ hoặc các đơn vị trong cùng hệ thống tập đoàn đều thuộc diện giao dịch liên kết. Chi phí lãi vay từ các khoản này sẽ bị khống chế theo mức 30% EBITDA vì vậy cần phải kê khai phụ lục đầy đủ.

Tôi có cần phân biệt giữa vay ngân hàng và vay cá nhân liên kết không?

Có, cần phải phân biệt rõ. Vay ngân hàng thường được mặc định là độc lập trừ khi có bằng chứng về liên kết, trong khi vay từ cá nhân liên kết hoặc công ty liên kết luôn được coi là giao dịch liên kết và bắt buộc phải kê khai đầy đủ thông tin vào tờ khai thuế hằng năm.

Việc phân biệt rõ ràng giữa các khoản vay thương mại và giao dịch liên kết là chìa khóa giúp doanh nghiệp kiểm soát tốt nghĩa vụ thuế của mình. Vay ngân hàng có phải giao dịch liên kết không còn phụ thuộc vào mối quan hệ thực tế giữa các bên, vì vậy doanh nghiệp cần rà soát kỹ lưỡng cấu trúc sở hữu. Để được tư vấn chi tiết về trường hợp của bạn, hãy liên hệ Công ty kế toán ACC để được đội ngũ chuyên gia hỗ trợ kịp thời.